Amentü Gemisi Nasıl Yürüdü? bir anlamda Türkiye’de yapılan ilk type-motion (hareketli yazı) çalışması, bu sebeple kendisini “hareketli grafik tasarımı” disiplini altında da inceleyebiliriz.

1972 tarihli (bazı kaynaklara göre 1970) “Amentü Gemisi Nasıl Yürüdü?”, Türkiye’de ilk özgün canlandırma filmi girişimini temsil ediyor. Film, o güne kadar yapılmış bütün örneklerden farklıydı; Türk hat sanatının eski ustalarının çalışmalarını çıkış noktası yaparak bu hat örnekleri canlandırılıyor, hat çizgileri ile bir Osmanlı kayığı denizde kürek çekerek yüzdürülüyordu. Danışmanlığını sanat tarihçisi Sezer Tansuğ’un yaptığı animasyon filmi, Adana 3. Altın Koza Festivali’nde seçici kurul özel ödülünü kazanmıştır. Antalya Film Festivali büyük ödülü ve TRT’den de pek çok ödül kazanan animasyon filmi, Fransız 9. Annecy Çizgi Film şenliği’nde, dokuz yüz film arasından ön elemeyi geçerek festival kapsamında gösterilen ilk özgün Türk canlandırma filmi olmuştur. 1994’te sinemanın 100. yılı dolayısıyla yapılan bir değerlendirme sonucu Türk canlandırma sineması tarihinin en önemli yapıtı kabul edilmiştir.

Animasyon filminin yönetmeni Tonguç Yaşar, canlandırma sinemamız için şu sözleri sarfetmiştir:

“Sadece reklam filmi yapan çok arkadaşımız vardı ve onlar meseleye asla kişisel açıdan bakmadılar, bakanların da kendi filmleri vardır. Yirmi kişi var ise üç-beş kişinin özel filmi vardır. Bu üç kişi de daha iyi, daha değişik nasıl yaparız diye bakanlardır. Kendi çizgimizi henüz kullanamadık bile. Aslında giderek Türk çizgi film üslubunu meydana getirmek gerekir. Karikatürde bir kişiliği vardır Türkiye’nin ama çizgi filmde bundan söz edemeyiz. Çünkü üzerine hiç düşünülmemiştir. Bundan sonraki kuşaklar hem kişisel hem de ülke olarak bir üslup bulmak, yani evrensel olmak zorundadırlar. Bunun için de önce altyapısını, tekniğini çok iyi bilmek gerekir.”

“Amentü Gemisi Nasıl Yürüdü?”, hat sanatının çizgisel olanaklarıyla Arap alfabesinden oluşan bir Osmanlı kayığının kürek çekerek yüzdürülmesini konu alır. Yaşar, ağırlıklı olarak çizgi animasyon dalında çalışmalar sunmuş olsa da “Amentü Gemisi Nasıl Yürüdü?” bir anlamda Türkiye’de yapılan ilk type-motion (hareketli yazı) çalışması, bu sebeple kendisini “hareketli grafik tasarımı” disiplini altında da inceleyebiliriz. 70’li yıllarda ülkemizde yapılmış bir type motion örneği olmasının da ötesinde, kullanılan yazının hat sanatı gibi geleneksel sanatlarımıza ait bir disiplinle tasarlanması da çalışmayı hayli ilginç kılıyor. Söz konusu eserin, yurtdışında ilgi ile takip edilmiş ve festivaller tarafından kabul görmüş olmasının altında yatan neden de, bu anlamda bilmedikleri bir dünyanın kapısını açıyor olması.

Filmin kameraya çekilmeden önceki eskizleri

“Amentü Gemisi Nasıl Yürüdü?” pek çok açıdan oldukça önemli ve ilham verici bir ilk olma özelliğini taşımasına karşın, aradan geçen yıllara rağmen, günümüzde bu konuda pek de yeni şeyler yapılmadığını, yapılanların da Türk kültürünü, geçmişini pek değerlendirmediğini gözlemliyoruz.

Filmden ekran görüntüleri

Tonguç Yaşar, eş-zamanlı olarak, bu tür deneysel filmleri birbiri ardına üreterek, Türk çizgi filminin gelişmesinde büyük pay sahibi olmuştur.

Filmden ekran görüntüleri

Tonguç Yaşar Kimdir?
1932 doğumlu karikatürcü, ilk ve orta öğrenimini İstanbul’da tamamladı. 1952 yılında “Hür Adam” dergisinde ilk karikatürü yayımlandı. Çeşitli gazete ve dergilerde çalıştı. 1977 yılında “Vatan” gazetesinde günlük karikatürler çizmeye başladı. Çizgi film dalında yurtiçi ve yurtdışında adından söz ettirmiş olan karikatürcümüz, bu dalda pek çok ödül aldı. Çizgi filmleri arasında yer alan “Amentü Gemisi Nasıl Yürüdü?”, “Yaşa Don Kişot” ve “Balina ile Mandalina” mutlaka görülmelidir. Türk karikatürünün önemli sanatçılarından sayılan Yaşar, karikatürlerinin bir bölümünü “Sülüname” adlı bir albümde toplamıştır.

Kaynaklar:
Çeviker, Turgut; “Türk Canlandırma Sinema Tarihi”
Türkiye Çizgi Filmciler Derneği. www.cizgifilmciler.org,
Erişim: 05.06.2007.

*Volkan Ekşi - Temmuz 2007 Grafik Tasarım dergisinde yayımlanmıştır.