"Çocuk kitapları, çocukların hayatta karşılaşabilecekleri her türlü insani durumla başa çıkabilmelerine yardımcı olmak üzere hazırlanmış kitaplar demek."

Çocuklar için “Rakamlar ve…” aktivite kitapları dizisi İletişim Yayınları tarafından yayınlanan tasarımcı Murat Celep sorularımızı yanıtladı.

Sizce, günümüz çocuklarının “okumak” ile arası nasıl? Doğru kitapları okuyorlar mı?

Bu konuda dünyanın çeşitli coğrafyalarında yapılmış, çok sayıda araştırma ve yayınlanmış rapor var. Aralarındaki küçük nüanslara rağmen benzer sonuçlara varıyorlar. Bunları birkaç noktada toplayabiliriz. Temel bulgu şu ki, bugün çocuklar önceki kuşaklardan daha az okuyor. Tek başına bu sonuç bile ülkeler/hükümetler düzeyinde alarma geçmeyi gerektirir. Çocuklarda okuma oranı 6-9 yaş aralığında yaklaşık yarı yarıya iken; 15-17 yaşlarına gelindiğinde bu oran dramatik şekilde düşüyor. Çocukluktan gençliğe adım atılırken, kitabın yerini mobil cihazların ve çevrimiçi materyallerin aldığı düşünülebilir. Bir başka veri de, okuma alışkanlığı edinmiş çocuklar arasında kız çocuklar, erkek çocuklara oranla açık ara daha fazla okuyorlar. Genellikle ABD’de ve çeşitli Avrupa ülkelerinde yayınlanmış araştırmalar bunlar. Ülkemizde ise kitap tirajları ile nüfusumuz oranlandığında, bu araştırmalarla bile kıyaslanamayacak bir vahametin içinde olduğumuz görülür. Bizde çocukların büyük bir bölümünün kitaba ulaşması, ilişki kurması kısıtlı, hatta epeyce zor. Ayrıca okul müfredatı, kitap sevgisi ve okuma alışkanlığı kazandırmaya—hadi düşmanca bir tutum içinde demeyeyim—uzak!

Murat Celep Rakamlar Ve...
Fotoğraf: Levent Karaoğlu

Ülkemizde daha önceden çocuk kitabı yayınlamayan büyük yayınevleri de artık yayınlıyorlar. Sadece çocuk kitapları yayınlayan bağımsız yayınevleri kuruluyor. Çok sayıda hem telif, hem de çeviri kitaplar yayınlanıyor. Ama bu toplam içerisinde özenli ve nitelikli yayınlar orantısız bir şekilde az. Çocuk edebiyatının klasikleşmiş eserlerinin adlarını taşıyan, ama orjinalinden tamamen farklı, tahrif edilmiş, kötü çevirilerle basılmış kitaplar supermarket raflarını dolduruyor. Hurafeler yayan, şiddeti, her tür ayrımcılığı normalleştiren yayıncılık da yapılıyor büyük maddi kaynaklar aktarılarak. Resmin bütününü dert ediyorsak bunların hepsini birden görmek gerekiyor.

Ülkemizde çocukları kitapla buluşturan en yaygın zemin okullar. Yazar/kitap etkinliklerinde, kitap seçimleri eğitimciler ve kütüphaneciler tarafından yapıldığı için nispeten doğru kararlar verilebiliyor. Ancak bunun da “serbest piyasa koşulları içerisinde” bir pazarlama faaliyeti olarak gerçekleştiğini gözden uzak tutmamak gerek. Manzarayı tek başına olumlu hale getiremez ama, tablonun sevindirici boyutu şu: Nitelikli çocuk kitapları yayınlandığında bir şekilde ilgi görüyor, talep de yaratıyor. Bu—her şeye rağmen—motive edici bir etken. Ayrıca kitapları çeşitli dillere çevrilen, evrensel standartlarda iyi yazarlar ve illüstratörler var ülkemizde.

Çocuk kitabı tasarlamak ne demek? Neyi farklı yapmak anlamına geliyor çocuk kitabı yazarı olmak için?

Bu zor bir soru. Daha doğrusu, edebiyat tarihi boyunca tartışılmış, günümüze dek cevap aranmış. Üzerinde ortaklaşılmış bir cevabı yok. Kişisel yaklaşımım olabildiğince yalın. Çocuk kitapları, çocukların hayatta karşılaşabilecekleri her türlü insani durumla başa çıkabilmelerine yardımcı olmak üzere hazırlanmış kitaplar demek. Kastettiğim, çocuğa aradığı cevapları vermek değil; kendi görüşlerini oluşturabilmeleri için zemin hazırlamak. Bu ancak, çocuğun özgür bir birey olarak kabul edildiği yerlerde konuşulabilecek bir şeydir. Bunun farkındayım.

Murat Celep Rakamlar Ve...
Serinin kitaplarından Büyük Taşıtlar ve Hayvanlar.

Artık çocuk kitaplarında her türlü konu işleniyor. Yakın tarihlere kadar tabu kabul edilen konular bile artık çocuk edebiyatının gündemindeler. Mültecilik, cinsel taciz, ölüm, farklı cinsel yönelimler, ensest, veda etme, feminizm, evlat edinme, tek ebeveynli aileler, ekolojik yıkım, aynı cinsiyetten ebeveynler... Kısacası, insanlığı ilgilendiren her konu çocuk kitaplarına girebilir, girmelidir de. Bence “hangi konular” değil, o konuların “nasıl” işleneceği önemlidir. “Nasıl” bu konunun tarif edilmesi en zor kısmı ve reçetesi yok. Çünkü 8 yaşında bir çocuğa “iç sıkıntısı ile baş etmek” ancak yaratıcı bir çözümle anlatılabilir. Geri kalan kısmı pedagoji biliminden öğreneceklerimiz. Yukarıda saydığımız konuların bir gün bu ülkede de hedef gösterilmeden, lanetlenmeden, sansürlenme endişesi taşımadan özgürce işleneceğini umut etmeyi, umut edebilmeyi istiyorum.

Çocuklara rakamları diğer bir tabiriyle matematiği eğlendirerek anlatıyor ve sevdiriyorsunuz. Peki, siz bir tasarımcı olarak matematiği ne kadar seviyorsunuz?

Sağ beyin-sol beyin konusuna hiç girmeden cevap vereyim. Öğrenciliğim boyunca matematik dersinde hep zorlandım. Aram hiç iyi olmadı. Ezbere dayalı bir anlayışla işleniyor bizde matematik öğretimi. Öğrencilerin işlemleri neden-sonuç ilişkisi içinde kavramalarını sağlayacak bir yöntem uygulanmıyor maalesef. 2018 yılında yapılan Uluslararası Eğitim Değerlendirme Programı (PİSA) sonuçlarına göre Türkiye matematik eğitiminde 72 ülke arasında 40. sırada yer alıyor. Aynı yıl yapılan Yükseköğretim Kurumları Sınavı’nın (YKS) sonuçlarına göre, öğrencilerin yöneltilen 40 matematik sorusunda ortalama puan: 3.923. Toplumda matematik bilgisi ne kadarsa, analitik düşünme becerisinin de o kadar olacağını unutmamak gerek.

Murat Celep Rakamlar Ve...
Murat Celep projenin instagram hesabından da keyifli paylaşımlar yapıyor.

Matematiğe olan ilgim okul yıllarını geride bıraktıktan çok sonra başladı bende. Matematiğin sevilebilecek bir şey olduğunu oğlumdan öğrendim. Onun öğrenciliğinde matematiğe olan sevgisi nedeniyle, farklı bir gözle bakmaya başladım. Araştırdım, anlamaya başladım ve sevdim. Matematiğe, okul müfredatının kalıpları dışında, farklı bir açıdan bakılabileceğini göstermek istedim. Aynı zamanda, bilimin, sanatın, mimarinin hatta sporun, kısacası uygarlığın yapı taşı olduğunu da. Beni, rakamlar kitap serisine götüren süreç böyle gelişti. Çocuklar rakamlarla tanışırken, eğlenceli bir desteğin matematiği sevdireceğini düşündüm.

Murat Celep tasarımlarını severek takip ettiğimiz bir tasarımcı. Şimdi ise karşımıza bir çocuk kitapları serisi ile çıkıyor. Bundan sonra hangi kimliğiyle daha çok göreceğiz? Murat Celep'in üretimleri hakkında yeni sürprizler beklemeli miyiz?

Uzun yıllar boyunca ambalaj, kurum kimliği, kitap, broşür/katalog, afiş ve daha pek çok şey tasarladım. “Tasarımcıydım, şimdi makas değiştirdim ve artık çocuk kitapları yapmaya başladım” diye düşünmüyorum. Kitapların görsel boyutu, tipografik deneyler benim için. Farklı bir kimlik olduğunu düşünmedim. Bunu da tasarım pratiğim içinde bir konu başlığı olarak görüyorum. Elbette çocuk kitabının kendine özgü dünyası ve dili var. Tasarım ve öğrenme süreçlerini paralel olarak ilerleyen iç içe geçmiş süreçler olarak görüyorum. Bu, aynı zamanda yeni heyecanlar da yaratıyor. Görevini günübirlik olarak tamamlayan ve unutulan grafik tasarım ürünlerine göre daha kalıcı oluşu da çekici. Çocuk kitaplarımın benim için farklı olduğu nokta şu: Bu kitaplar bir müşteri tarafından sipariş edilmiş değil. Bu yönüyle özel benim için.

Murat Celep Rakamlar Ve...
Rakamlar ve Hayvanlar'dan..

Üzerinde çalıştığım birkaç çocuk kitabı daha var. Rakamlar dizisine yeni temalar eklemek istiyorum. Bundan böyle, tasarım faaliyetim içinde çocuk kitaplarının önemli bir yeri olacak. Her zaman pek çok projem, fikrim oluyor. Ama “artık tamamdır” demem ve kendimi ikna etmem süre alıyor. Font tasarımları, oyuncak fikirleri, portfolyo kitabı ve daha pek çok şey.

Çok zor bir dönemde yaşıyoruz. Savaşlar, sistemli zalimlikler, göçler, her türlü hak ihlalleri... Şimdi de daha önce yaşadığımız hiçbir şeye benzemeyen küresel salgın hastalık!.. İnsanın işine yoğunlaşmayı başarabildiği ender anlarda suçluluk duyduğu zamanlar. Herkese kolay gelsin.

MadeinNumbers instagram hesabını takip edin.

"Rakamlar ve…” aktivite kitaplarını İletişim Yayınları’ndan satın alabilirsiniz.